De minachting van appaisementpolitiek

In de discussies over de oorlog in Oekraïne duikt telkens de term “appeasementpolitiek” op, bijna altijd in afkeurende zin. Wat moeten we daarvan denken?

Het woord “appeasement” betekent in het algemeen: verzoening. Het werd door de historicus Paul Kennedy omschreven als:

…… het beleid tot het oplossen van internationale ruzies door het accepteren en te voldoen aan grieven van een andere partij door middel van rationele onderhandelingen en compromissen, waardoor een gewapend conflict vermeden kan worden dat mogelijk duur, bloedig en gevaarlijk zou kunnen zijn (wikipedia).

Het begrip appeasementpolitiek is vooral bekend geworden doordat het steeds wordt verbonden met de politiek van Chamberlain ten aanzien van nazi-Duitsland tussen 1937 en 1939. Hierover schrijft wikipedia:

Bij het verdrag van München in september 1938 worden afspraken gemaakt over [..] de inname van Sudetenland, waarbij Chamberlain toegeeft dat Duitsland het mag annexeren maar hierna haar expansie stopzet. De geschiedenis zal uitwijzen dat Hitler ook dit verdrag schendt, wat ook een bewijs is van het falen van de appeasementpolitiek.

Het is vooral hierdoor dat de appeasementpolitiek zijn slechte naam heeft gekregen. Maar is dat terecht? Laten we om dat te beoordelen kijken naar de volgende drie overwegingen:

1) De appeasementpolitiek van Chamberlain rond 1938 kwam veel te laat. Want wanneer de oorlogsmechanismen eenmaal in werking zijn getreden is het bijzonder moeilijk geworden deze nog te stoppen. Deze politiek van verzoening had al gevoerd moeten worden bij het verdrag van Versailles. Dan was de Tweede Wereldoorlog vermoedelijk niet ontstaan.

Hetzelfde geldt voor de huidige oorlog in Oekraïne. Aanvankelijk zocht Poetin bij zijn aantreden in 2000 toenadering tot het westen maar, zoals zelfs Jaap de Hoop Scheffer, voormalig secretaris-generaal van de NAVO, in een interview in 2018 toegaf, radicaliseerde Poetin later door het optreden van de NAVO. Het keerpunt vormde volgens De Hoop Scheffer de NAVO-top in Boekarest in 2008. Hieruit laat zich concluderen dat als het westen tijdig een politiek van appaisement had gevoerd de oorlog in Oekraïne waarschijnlijk niet was ontstaan.

2) In denkwereld van de politieke haviken, waarbij het artikel in wikipedia zich op dit punt kennelijk aansluit, wordt het mislukken van de politiek van Chamberain gezien als “een bewijs van het falen van de appeasementpolitiek”. Maar dit is een volstrekt onjuiste conclusie. Wanneer een bepaalde politieke strategie in een bepaald geval faalt betekent dit niet dat deze strategie altijd zal falen. In werkelijkheid wordt appeasementpolitiek overal op de wereld op grote schaal toegepast: overal en telkens lopen de politieke spanningen hoog op, maar binden de betreffende partijen tijdig in en komen tot een verzoening. Omdat dat een kwestie van moreel fatsoen is en omdat beide partijen zich realiseren dat ze het niet zover willen laten komen dat er een oorlog ontstaat. Maar dat trekt weinig aandacht. Alleen de gevallen waarin de appeasementpolitiek faalt en er toch oorlog ontstaat komen terecht in de geschiedenisboeken.

3) In het normale leven van individuele mensen is er sprake van geven en nemen, van kwaad worden en daarna inbinden en streven naar verzoening door toegeven. Dat heeft niets met lafheid te maken, maar met levenskunst. Binnen het christendom en andere religies heeft het begrip verzoening zelfs een haast sacrale betekenis. Maar in de politiek komen telkens “leiders” naar voren die deze normale regels voor de omgang tussen verschillende partijen niet kennen. Die citeren met graagte cynische auteurs als Machiavelli (2) en Von Clausewitz (3). Daardoor is men er aan gewend geraakt dat de landen elkaar voortdurend ondermijnen, dat ze wederzijds sancties instellen en dreigen met atoomwapens. Alsof dat “normaal” is. En die politiek loopt telkens weer uit de hand en ontstaan er oorlogen. En na zo’n oorlog begint iedereen weer te treuren over zijn doden en levenslang te klagen over zijn psychische trauma’s. Het wordt tijd dat de wereld op dit punt eens volwassen wordt.

(1) (1458) “‘Poetin werd radicaler door de NAVO” – YouTube

(2) Niccolò Machiavelli (1532): De Vorst.

(3) Carl von Clausewitz (1832-34): Vom Kriege.

(8 november 2022)