Wat is de vergeldingsreflex?

Reflex-theorie van Descartes: iemand trekt zijn voet terug van het vuur

Een bekende reflex is het verschijnsel dat iemand die zijn vingers brandt snel zijn hand terugtrekt. Dit gaat automatisch, buiten zijn wil om. Een ingewikkelder reflex treedt op  als iemand een klap krijgt. Hij krijgt dan de neiging terug te slaan, maar hij heeft een keuze. Om dit soort verschijnselen te verklaren voerde de Duitse psychiater Griesinger in 1842 het begrip psychische reflex in. In hetzelfde jaar 1842 werd echter ook de wet van behoud van energie ontdekt. Dit begrip werd enorm populair en weldra toegepast in de neurofysiologie en de psychologie. Er ontstond een nieuwe motivatietheorie met een mechanistisch karakter. Hierbij werd in de keten van gebeurtenissen een extra schakel werd ingevoerd: iemand krijgt een klap, daardoor ontstaat er in zijn psyche vergeldingsdrang, en deze vergeldingsdrang moet (net als fysische energie) worden opgebruikt. Dat kan dan onder andere door terug te slaan. Door deze daad wordt de vergeldingdrang dus bevredigd (en verdwijnt). De vergeldingsdrang wordt hier dus beschouwd als een aparte oorzaak, niet als een begeleidend gevoel.

Deze verklaringstheorie werd onder andere overgenomen door Freud en de psychoanalyse. Hij leidt echter tot vele vragen. Geeft het ook bevrediging als men wraak neemt op een vervangingsobject (het zondebokmechanisme)? Als een mens niet de macht heeft lichamelijk of materieel wraak te nemen, in hoeverre voldoet het dan om geestelijk wraak te nemen (sublimatie)? Wat gebeurt er binnen de psyche van een mens als hij op geen enkele manier kan terugslaan? Kan de vergeldingsdrang uit zichzelf verdwijnen? Of verandert hij dan in een soort vergif dat de psyche van binnenuit aantast? En wat is vergeving?