Verschillende soorten oorlogen

Er bestaan vele soorten oorlogen, ieder met eigen oorzaken, tijdsduur en nuances. Maar men kan er schematisch een aantal hoofdsoorten in onderscheiden. Allereerst is er de aanvalsoorlog. Deze is bewust gepland en is meestal bedoeld ter uitbreiding van het eigen grondgebied. In de verre oudheid is de menselijke cultuur begonnen met stadstaten en deze verbonden zich later tot grotere koninkrijken, zoals het Soemerische, het Babylonische en het Assyrische rijk. Soms gebeurde dit vrijwillig, maar vaak ook door middel van veroveringsoorlogen, onder leiding van machtige heersers. Het meest bekende latere voorbeeld is natuurlijk het Romeinse Rijk, dat zich in de loop van vele eeuwen door telkens nieuwe veroveringen wist uit te breiden van een klein stadstaatje op het Italische schiereiland tot een wereldrijk. Een dergelijk rijk heeft gewoonlijk een gemeenschappelijk rechtssysteem, een gemeenschappelijke munt en een gemeenschappelijke ambtelijke taal. Het ervaart zichzelf als een vrederijk, maar wee degenen die zich daaraan niet willen aanpassen.
Tegenover de aanvalsoorlog staat de verdedigingsoorlog: een land wordt aangevallen en gaat zich verdedigen. Hoewel een aanvalsoorlog en een verdedigingsoorlog moreel gezien heel verschillend moeten worden gewaardeerd horen ze in vele opzichten toch bij elkaar, zodat men ze als één soort kan beschouwen.

Een tweede soort oorlog is de oorlog die door het escalatiemechanisme spontaan uit het niets ontstaat. Hier werkt hetzelfde mechanisme als bij een uit de hand lopende ruzie. Dergelijke oorlogen zijn een geliefd thema bij treurspeldichters, niet alleen in het oude Griekenland, maar ook in andere culturen. Een beroemd Arabisch voorbeeld is de Basous-oorlog, die uitgevochten werd tussen de stam van Taglib en de stam van Bakr omstreeks 494-534.[i] Deze oorlog begon hiermee dat de hoofdman Koelayb tijdens een wandeling door zijn gebied een leeuwerik zag die angstig fladderde boven haar nest met eieren. Koelayb stelde haar gerust met de woorden: ‘Wees niet bang, ik zal je beschermen.’ Toen hij echter de volgende dag bij het nest terugkwam, zag hij dat dit vertrapt was door een kameel en hij vermoedde dat die behoorde tot de kudde van zijn zwager Djassas. Hierop bedreigde hij Djassas en stap voor stap escaleerde deze twist tot een oorlog die veertig jaar duurde en naar men zegt 70.000 doden kostte. Deze geschiedenis wordt met graagte door islamitische dichters herverteld en uitgesponnen, mede omdat het een beeld geeft van de stammenoorlogen waaraan de komst van de islam een einde maakte.

Een derde soort oorlogen wordt gevormd door oorlogen die als de schakels van een keten samenhangen. Hier is iedere oorlog een reactie op de vorige oorlog en lokt zelf weer een volgende uit. Hierbij maakt het geen verschil hoe deze keten is begonnen: hij kan door escalatie uit het niets zijn ontstaan, maar hij kan ook zijn begonnen met een aanvalsoorlog. Gewoonlijk is men de oorspronkelijke aanleiding vergeten, beide partijen zien dan hun vergeldingsdaden telkens als een gerechtvaardigde reactie op de agressie van de tegenstander. Een voorbeeld vormt de keten van grote oorlogen die de laatste eeuwen Europa hebben geteisterd. Het is moeilijk aan te geven waar deze keten is begonnen, maar men zou de beschrijving ervan kunnen beginnen met de oorlogen van het absolutistisch regime van Lodewijk XIV (1643-1715). Als reactie hierop volgden de Franse Revolutie en de Napoleontische oorlogen (1789, 1792-1815), daarna volgde als reactie de Frans-Pruisische oorlog (1880-81), daarna volgde als reactie de Eerste Wereldoorlog (1914-18) en ten slotte volgde als reactie hierop de Tweede Wereldoorlog (1939-1945).

Een vierde soort oorlog is de ideologische oorlog. Een voorbeeld is hiervan is de Koude Oorlog, waarin het ging om een strijd tussen de marxistisch/communistische en de liberale wereldbeschouwing. Op het eerste gezicht behoren ook de godsdienstoorlogen uit de 16e en 17e eeuw hiertoe, maar hierover valt meer te zeggen. De “ideologieën” stonden namelijk niet van te voren vast, maar werden grotendeels tijdens de tijdens de strijd gecreëerd.

[i] L.O. Schuman (1960): De Arabieren, Cultuurgeschiedenis van de Arabische wereld.